Hebreera hebrew, hebreo, HÉbreu language family: Afro-Asiatic, Semitic, Central, South. Language codes: iso 639-1 he iso 639-2 heb iso 639-3 either: heg Modern Hebrew hbo Ancient Hebrew Linguasphere: 12 aab a Beste izen batzuk



Descargar 180.53 Kb.
Página1/2
Fecha de conversión24.03.2017
Tamaño180.53 Kb.
  1   2




HEBREERA

HEBREW, HEBREO, HÉBREU
Language family: Afro-Asiatic, Semitic, Central, South.

Language codes:

ISO 639-1 he

ISO 639-2 heb

ISO 639-3 either:

heg - Modern Hebrew

hbo - Ancient Hebrew

Linguasphere: 12 - AAB - a
Beste izen batzuk (autoglotonimoa: Ivrit (klasikoa: ‘Ibhrith)):

’aramit alt hulaulá [HUY].



arabi alt arabic, judeo-iraqi [YHD].

arabic, judeo-iraqi [YHD] hizk. Israel; baita India, Irak, AEB ere.

arabic, judeo-moroccan [AJU] hizk. Israel; baita Kanada, Frantzia, Maroko ere.

arabic, judeo-tripolitanian [YUD] hizk. Israel; baita Italia ere.

arabic, judeo-tunisian [AJT] hizk. Israel; baita Frantzia, Italia, Espainia, Tunisia, AEB ere.

arabic, judeo-yemeni [JYE] hizk. Israel; baita Jemen ere.

arabized hebrew alt oriental hebrew dial hebrew [HBR].

arbili neo-aramaic alt lishanid noshan [AIJ].

bik alt judeo-tat [TAT].

bokharan alt bukharic [BHH].

bokharian alt bukharic [BHH].

bokharic alt bukharic [BHH].

bukharan alt bukharic [BHH].

bukharian alt bukharic [BHH].

bukharic [BHH] hizk. Israel; AEB, Uzbekistan ere.

bukharin alt bukharic [BHH].

canaanic alt knaanic [CZK].

djudi alt dzhidi [DZH].

dzhidi [DZH] hizk. Israel; baita Iran ere.

dzhudezmo alt ladino [SPJ].

dzhuhuric alt judeo-tat [TAT].

galigalu alt lishanid noshan [AIJ].

galiglu alt hulaulá [HUY].

haquetiya alt ladino [SPJ].

haquetiya dial ladino [SPJ].

hebrew [HBR] hizk. Israel; baita AEB, Alemania, Australia, Erresuma Batua, Kanada, Palestina, Panama ere.

hebrew tat alt judeo-tat [TAT].

hebrew, ancient [HBO] hizk. Israel.

hula hula alt hulaulá [HUY].

hula’ula alt lishanid noshan [AIJ].

hulani alt lishanid noshan [AIJ].

hulaulá [HUY] hizk. Israel; baita Iran, AEB ere.

iraqi judeo-arabic alt arabic, judeo-iraqi [YHD].

italkian alt judeo-italian [ITK].

ivrit alt hebrew [HBR].

jabali alt hulaulá [HUY].

jbeli alt lishanid noshan [AIJ].

jewish iraqi-baghdadi arabic alt arabic, judeo-iraqi [YHD].

jewish tat alt judeo-tat [TAT].

jewish tripolitanian-libyan arabic alt arabic, judeo-tripolitanian [YUD].

judeo spanish alt ladino [SPJ].

judeo-aramaic alt hulaulá [HUY].

judeo-aramaic alt lishana deni [LSD].

judeo-berber [JBE] hizk. Israel.

judeo-comtadine alt shuadit [SDT].

judeo-crimean tatar [JCT] hizk. Uzbekistan; baita Georgia, Kazakhstan ere.

judeo-crimean turkish alt judeo-crimean tatar [JCT].

judeo-czech dial knaanik [CZK].

judeo-french alt zarphatic [ZRP].

judeo-georgian [JGE] hizk. Israel; baita Georgia ere.

judeo-german alt yiddish, eastern [YDD].

judeo-german alt yiddish, western [YIH].

judeo-greek alt yevanic [YEJ].

judeo-italian [ITK] hizk. Italia.

judeo-persian alt dzhidi [DZH].

judeo-provençal alt shuadit [SDT].

judeo-slavic alt knaanic [CZK].

judeo-spanish alt ladino [SPJ].

judeo-tajik alt bukharic [BHH].

judeo-tat [TAT] hizk. Israel; baita Azerbaidjan, Errusia (Europa) ere.

judeo-tatic alt judeo-tat [TAT].

judeo-yemeni alt arabic, judeo-yemeni [JYE].

judezmo alt ladino [SPJ].

judezmo dial ladino [SPJ].

judi alt dzhidi [DZH].

judyo alt judezmo dial ladino [SPJ].

juhuri alt judeo-tat [TAT].

juwri alt judeo-tat [TAT].

knaanik [CZK] hizk. Txekiar Errepublika.

krimchak alt judeo-crimean tatar [JCT].

kurdit alt hulaulá [HUY].

kurdit alt lishana deni [LSD].

kurdit alt lishanid noshan [AIJ].

ladino [SPJ] hizk. Israel; baita Puerto Rico, Turkia (Europa) etab AEB ere.

leshon knaan alt knaanic [CZK].

lishan hozaye alt lishana deni [LSD].

lishan hudaye alt lishana deni [LSD].

lishana axni alt hulaulá [HUY].

lishana deni [LSD] hizk. Israel.

lishana didán alt lishanid noshan [AIJ].

lishana noshan alt hulaulá [HUY].

lishanid noshan [AIJ] hizk. Israel.

old hebrew alt hebrew, ancient [HBO].

oriental hebrew dial hebrew [HBR].

sefardi alt ladino [SPJ].

shuadi alt shuadit [SDT].

shuadit [SDT] hizk. Frantzia.

spanyol alt ladino [SPJ].

tripolita’it alt arabic, judeo-tripolitanian [YUD].

tripolitanian judeo-arabic alt arabic, judeo-tripolitanian [YUD].

tunis dial arabic, judeo-tunisian [AJT].

yahudic alt arabic, judeo-iraqi [YHD].

yemenite judeo-arabic

yemenite judeo-arabic alt arabic, judeo-yemeni [JYE].

yevanic [YEJ] hizk. Israel; baita AEB ere.

yevanitika alt yevanic [YEJ].

yiddish alt yiddish, western [YIH].

yiddish, eastern [YDD] hizk. Israel; baita AEB, Argentina, Australia, Belarus, Belgika, Errumania, Errusia (Europa), Estonia, Hegoafrika, Hungaria, Kanada, Letonia, Lituania, Moldavia, Panama, Polonia, Puerto Rico, Ukraina eta Uruguai ere.

yiddish, western [YIH] hizk. Ikus yiddish Europa (Alemania).

zarphatic [ZRP] hizk. Frantzia.
AZERBAIJAN
judeo-tat (judeo-tatic, jewish tat, bik, dzhuhuric, juwri, juhuri) ]TAT] 24.000 hiztun (1989ko errolda). Ipar-ekialdea, bereziki Quba erregioa, Baku, eta Derbent (Errusia); bat ere ez Iranen. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Southwestern, Tat. Gregoriar (armeniar) elizaren tat jabetzak Madrasa herrian bizitzeko erabiltzen ziren 1980koen erdialdera arte eta tataren aldaera bat mintzatzen zuten, judeo-tataren antzekoa; Armenia edo Errusiara joanak izan behar dute. Ikus sarrera nagusia Israelen.
GEORGIA
judeo-georgian [JGE] 20.000 hiztun (1995), batzuk SESB ohira joan dira norabait eta beste hainbat herrialdetara. South Caucasian, Georgian. Baliteke georgieratik hizkuntza ez bereizia izatea, baina hainbat hebrearrek erabilitako dialektoak hitzak mailegatzen ditu; ekialdekoak eta askenaztar juduak bereizirik bizi dira; judeo-georgieradunak ez judeo-georgieradunengandik bereizirik bizi dira. Ikus sarrera nagusia Israelen.
IRAK
arabic, judeo-iraqi (iraqi judeo-arabic, jewish iraqi-baghdadi arabic, arabi, yahudic) [YHD] 100-150 hiztun (1992, H. Mutzafi); gehienak Israelen. Afro-Asiatic, Semitic, Central, South, Arabic. Ez ulergarria Libiako judeo-arabicarekin, Tunisiako judeo-arabicarekin edo Marokoarekin; north-mesopotamian arabicaren antzekoa; denak dira zaharrak (1992). Ikus sarrera nagusia Israelen.
IRAN
-dzhidi (judeo-persian, djudi, judi) [DZH] (60.000 hiztun; 1995). Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Southwestern, Persian. Bukharicaren gertukoa, mendebaldar farsia. Jewish. Ikus sarrera nagusia Israelen.
ISRAEL
arabic-judeo-iraqi (iraqi judeo-arabic, jewish iraqi-baghdadi arabic, arabi, yahudic) [YHD] 100.000-120.000 hiztun (1994, H. Mutzafi); herrialde guztietako populazio osoa 105.000-125.000; jatorriz Iraketikoak; halaber mintzatua India, Irak, AEB. Afro-Asiatic, Semitic, Central, South, Arabic. Ez ulergarria judeo-tripolitanian arabic, judeo-tunisian arabic, edo judeo-moroccan arabicarekin; txostenak dio Israelgo hiztunak elebidunak direla hebreeraz; 40 urtez gorakoak (1994, H. Mutzafi); ‘yahudic’ hitza eruditoek judeo-arabic hizkuntza denak adierazteko erabiltzen dute; idazkera hebrearra.

arabic, judeo-moroccan [AJU] 250.000 hiztun (1992, H. Mutzafi); herrialde guztien populazio osoa 254.000; halaber mintzatzen da Kanada, Frantzia eta Marokon ere. Afro-Asiatic, Semitic, Central, South, Arabic. Dialekto asko; oso ulergarria tunisian judeo-arabicarekin, batzuk judeo-tripolitanian arabicarekin, baina inor ez judeo-iraqi arabicarekin; txostenak dio israeldar hiztunak elebidunak direla hebreeraz; mailegu sail handia espainiera, ladino eta frantsesetik; hebrear idazkera, irrati programak.Jewish.

arabic, judeo-tripolitanian (tripolitanian judeo-arabic, jewish tripolitanian-libyan arabic, tripolita’it, yudi) [YUD] 30.000 hiztun, gehienak 40 urtez gorakoak (1994, H. Mutzafi); bi herrialdeetako populazio osoa 35.000; jatorriz tripolitaniarrak, Libia; inor ez zen Libian geratu; halaber mintzatua Italian ere. Afro-Asiatic, Semitic, Central, South, Arabic. Ez da ulergarria judeo-iraqi arabicarekin; ulergarritasun ertaina judeo-tunisian arabic eta judeo-morocco arabicarekin; informazioak dio Israelgo hiztunak elebidunak direla hebreeraz; hebrear idazkera. Jewish.

arabic, judeo-tunisian [AJT] 45.000 hiztun (1995, H. Mutzafi); herrialde guztietako populazio osoa 45.500; halaber mintzatzen da Frantzia, Italia, Espainia, Tunisia eta AEBetan ere. Afro-Asiatic, Semitic, Central, South, Arabic. 5.000 hitzeko lexiko batek 1950ean % 79 arabiar jatorrikoak, % 15 erromantzetiko maileguak, % 4,4 hebreerazko maileguak, % 1,6 besterik (D.Cohen, 1985.254); informatu da Israelen immigranteen belaunaldia elebiduna dela hebreeraz; hiztun zaharrak; belaunaldi gazteagoak judeo-tunisian arabicaren ezagutza pasiboa bakarrik dauka; hebrear idazkera. Jewish.

arabic, judeo-yemeni (judeo-yemeni, yemenite judeo-arabic) [JYE] 50.000 hiztun )1995, Y. Kara); bi herrialdeetako populazio osoa 51.000; halaber mintzatua Yemenen. Afro-Asiatic, Semitic, Central, South, Arabic. Dialektoak: san

bukharic (bokharic, bukharic, bokharan, bukharan, judeo-tajik) [BHH] 50.000 hiztun (1995, H. Mutzafi); herrialde guztietako populazio osoa 60.000; halaber mintzatua AEB eta Uzbekistanen. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Southwestern, Persian. Tajiki persianarekin erlazionatua; baliteke erraz ulertzea tajikiarekin edo farsiarekin; halaber judeo-persieraren antzekoa; asko etorkin berriak dira (1995); hebrear idazkera; irrati emanaldiak. Jewish.

dzhidi (judeo-persian) [DZH] 60.000 hiztun (1995); bi herrialdeetako populazio osoa 60.000 edo gehiago; halaber mintzatua Iranen ere. Indo-European, Indo.Iranian, Iranian, Western, Southwestern, Persian. Bukharicaren antzekoa, mendebaldeko farsia; askok mendebaldeko farsia mintzatzen du. Jewish.

hebrew (ivrit) [HBR] 4.847.000 hiztun (1998) edo populazioaren % 81; herrialde guztietako populazio osoa 5.150.000; halaber mintzatua AEB, Alemania, Australia, Erresuma Batua, Kanada, Palestina eta Panaman ere. Afro-Asiatic, Semitic, Central, South, Canaanite. Dialektoak: standard hebrew (general israeli, europeanized hebrew), oriental hebrew (arabized hebrew, yemenite hebrew). Ez da antzinako hebreera edo hebreera biblikoaren ondorengo zuzena, baizik eta hebreera geruza ezberdinen amalgama bat gehi eguneroko mintzoaren eboluzio intrintsekoa; gaur batzuek Israelen 1. mailako hezkuntza hizkera dute, jatorriz 2. hizkuntza bezala ikasten zutena; israeldar guztiek darabilte lehenengo edota bigarren hizkuntza bezala; badago Hebrear Hizkuntza Akademia; hizkuntza nazionala, hiztegia, gramatika, SVO.

hebrew, ancient (old hebrew) [HBO] Afro-Asiatic, Semitic, Central, South, Canaanite. Liturgia hizkuntza bezala erabilia eta Juduen Bibliako testurako. Iraungia.

hulaulá (judeo-aramaic, lishana noshan, lishana axni, jabali, kurdit, galiglu, ’aramit,

judeo-berber [JBE] 2.000 hiztun (1992, Podolsky). High Atlas mendikate ohia, Tifnut eta beste komunitate batzuk; hiztunak Israelera joan ziren 1950-1960 urteetan. Afro-Asiatic, Berber, Norther, Atlas. Komunitate elebakarrak desagertuak lirateke Marokon 1930 aurretik; hebrear idazkera. Hiztunek judeo-arabica ere erabiltzen dute (J. Chetrir, 1985). Denak zaharrak dira (1992). Hebrear idazkera erabiltzen da. Jewish.

judeo-georgian [JGE] 40.000-50.000 hiztun Israelen (1995, H. Mutzafi); bi herrialdeetako populazio osoa 60.000-70.000; batzuk norabait joan dira SESB ohira eta beste hainbat herrialdetara; Georgian ere mintzatzen da. South Caucasian, Georgian. Ekialdekoak eta askenaztar juduak bereizirik bizi dira; judeo-georgieradunak ez judeo-georgieradunengandik bereizirik bizi dira; baliteke georgieratik hizkuntza ez bereizia izatea, baina hainbat hebrearrek erabilitako dialektoen hitzak mailegatzen ditu. Jewish.

judeo-tat (judeo-tatic, jewish tat, bik, dzhuhuric, juwri, juhuri) [TAT] 70.000 hiztun (1998); herrialde guztietako populazio osoa 101.000. Sderot, Haderah, eta Or Akiva, Israel. Bat ere ez Iranen; Kaukaso Mendietatik Israelera emigratuak dira urtean 2.000 pertsonako taldetan; halaber mintzatua Azerbaidjan eta Errusian (Europa) ere. Indo-European, Iranian, Western, Southwestern, Tat. Dialektoa: derbend. Hainbat dialekto; ulergarritasun nekeza tat musulmanekin; kristau dialektoren bat ere badagoela dirudi; judeo-tata mintzatzen dutenei ‘bik’ deritze; eurek beren hizkuntzari ‘juwri’ edo ‘juhuri’ deritzote; ‘gorskiye’ edo ‘mountain jews’ deitzen diete Kaukason; ‘tati’ izena gutxiesgarritzat daukate; tradizioak dio Kaukason K.a. 722az geroztik bizi direla; Irango takestaniaren ezberdina da; azken boladan literatura pribatuak hebrear idazkera darabil; idazkera zirilikoa Errusian erabiltzen da; latindar alfabetoa ofizialki erabili zen 1920tik 1940ra. Jewish.

ladino (judeo spanish, sefardi, dzhudezmo, judezmo, spanyol, haquetiya) [SPJ] 100.000 edo gehiago hiztun (1985); herrialde guztietako populazio osoa 160.000 edo gutxiago (1992); halaber daude talde etnikoak Salonikan, Grezia; Sofian, Bulgaria; Jugoslavian; lehenago baita Marokon ere; halaber mintzatua Puerto Rico eta Turkian (Europa) eta AEBetan ere. Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Western, Gallo-Iberian, Ibero-Romance, West Iberian, Castillan. Dialektoak: judezmo (judyo, jidyo), ladino, haquetiya (aketia, hakitia). Balkanetako dialektoari areago eragin diote turkierak eta grekoak; Ipar Afrikako dialektoari areago eragin diote arabierak eta frantsesak; hiztun gehienentzat ez dago hizkuntza nagusirik; ez dago elebakarrik; ‘dzhudezmo’ izena judu linguistek eta judu turkiarrek erabiltzen dute; ‘judeo-spanish’ latindar filologoek; ‘ladino’ legoek , bereziki Israelen; ‘hakitia’ marokoar juduek; ‘spanyol’ beste batzuek; erretoerromar taldearen ladinoaren ezberdina; hebrear (rashi) alfabetoak ez du balio bokal diferenteak behar dituelako; dagoeneko badaude testuak hebrear idazkeran; egunkariak, irrati emanaldiak. Jewish.

lishana deni (judeo-aramaic, lishan hudaye, lishan hozaye, kurdit) [LSD] 7.000-8.000 hiztun (1999, H. Mutzafi). Jerusalem eta auzoa, Maoz Tsiyon barne; jatorriz ipar-mendebaldeko irakiar Kurdistandikoa. Afro-Asiatic, Semitic, Central, Aramaic, Eastern, Central, Northeastern. Dialektoak: zakho, amadiya, nerwa, dohuk, atrush, bétanure, sandu. Kaldear neo-arameeraren antza, baina baditu ezberdintasunak morfologia eta beste aspektu batzuetan; ulerkortasun handia beren artean; ulergarritasuna eskasa asiriar neo-arameeraren ashirat dialektoekin; ez da ulerkorra beste ezein neo-arameeraren aldaerekin; denak 50 urtez gorakoak (1998); hebrear idazkera. Jewish.

lishanid noshan (arbili neo-aramaic, lishana didán, hulani, kurdit, galigalu, jbeli, hula’ula) [AIJ] 2.000-2.500 hiztun (1994, H. Mutzafi). Jatorrian eki eta mendebaldeko irakiar Kurdistan. Afro-Asiatic, Semitic, Central, Aramaic, Eastern, Central, Northeastern. Dialektoak: western cluster lishanid noshan, eastern cluster lishanid noshanarbil, dobe, koy sanjaq, qaladze, rwanduz, rustaqa. % 60-70eko ulergarritasuna lishanan eta hulaularekin; kristau aramear hizkuntzak eta lishana deniarekin oso ezberdina eta ez ulergarria; western clusterraren azpidialektoak dira arbil, dobe; eastern cluster azpidialektoak dira southeastern aldaerak: koy sanjaq, qaladze; northeastern aldaerak: rwanduz, rustaqa; denak 40 urtez goitikoak; hebrear idazkera. Jewish.

yevanic (judeo-greek, yevanitika) [YEJ] baliteke 35 hiztun. Baziren erdi-hiztun gutxi batzuk abandonatuak 1987an eta again gaur bat bera ere ez; bi herrialdeetako populazio osoa 50 edo gutxiago; baliteke gutxi batzuk oraindik Turkian egotea; AEBetan ere mintzatua. Indo-European, Greek, Attic. Juduek bertan behera utzi zuten Erroman 4. m.an, Espainian 6-7. mendeetan, Krimean 8. m.an;1.000 urte K.o. ia Grezian bakarrik, batzuren batzuk Balkanetan (Wexler, 1985). Jewish. Iraungitzear.

yiddish, eastern (judeo-german, yiddish) [YDD] 215.000 hiztun, populazioaren % 5 (1986); herrialde guztietako populazio osoa 3.000.000 (J.A. Fishman, 1991:194); hego-ekialdeko dialektoa Ukrainan eta Errumanian, erdi-ekialdekoa Polonia eta Hungarian, ipar-ekialdekoa Lituania eta Belarusen. Halaber mintzatua AEB, Argentina, Australia, Belarus, Belgika, Errumania, Errusia (Europa), Estonia, Hegoafrika, Hungaria, Kanada, Letonia, Lituania, Moldavia, Panama, Polonia, Puerto Rico, Ukraina eta Uruguain. Indo-European, Germanic, West, High German, Yiddish. Dialektoak: southeastern yiddish, mideastern yiddish, northeastern yiddish. Mailegu asko hebreerazkoak eta mintzatzen den lekuko hizkuntzakoak; ekialdeko yiddisha Oder Ibaiaren ekialdean sortu zen Polonian zehar, gero Belarus, Errusia (Smolensk), Lituania, Letonia, Hungaria, Errumania, Ukraina eta estatu-aurre britainiar mandatua zen Palestinaraino (Jerusalem eta Safed); ekialdeko yiddisa Alemania, Herbehereak, Suitza, Alsazia (Frantzia), Txekoslovakia, mendebalde Hungaria sortu zen eta iraungitzear dago; Erdiaroko Goi Alemanetik bereizi egin zen (bereziki errenaniar dialektoak) eta aleman modernoaren eragina jaso zuen 19. eta hasierako 20. mendeetan; ekialdeko eta mendebaldeko yiddishek ezin dute elkar ulertu, historiagatik eta beste hizkuntzen eraginengatik; badira mendebaldeko yiddishdun batzuk Israelen ere (M. Herzog, 1977); gehiengo oso zabalak ekialdeko yiddisha mintzatzen du; SVO, normalean hebrear alfabetoan idazten da; irrati emanaldiak. Jewish.


ITALIA
judeo-italian (italkian) [ITK] Kopuru oso txiki batek mintzatzen du gaitasunez; beharbada 4 bat milak erabiltzen ditu noizean behin bere elementu batzuk (Italiako 40.000 juduen 1/10). Indo-European, Italic, Romance, Italo-Western, Italo-Dalmatian. Normalago mintzatzen zen duela bi belaunaldi. Pazko Jai abestietan erabilia; hebrear idazkera. Jewish. Iraungitzear.
JEMEN
arabic, judeo-yemeni (judeo-yemeni, yemenite judeo-arabic) [JYE] 1.000 hiztun (1995, H. Mutzafi). Afro-Asiatic, Semitic, Central, South, Aabic. Dialektoak: sanMAROKO
arabic, judeo-moroccan [AJU] 4.000-6.000 hiztun, barne eginik Casablancako % 90 (1997, World Jewish Congress). Casablanca. Afro-Asiatic, Semitic, Central, South, Aabic. Dialekto asko. Agian inherenteki ulerkorrak marokoar arabierarekin. Ulergarritasun erdi inherentea tunisiar judeo-arabierarekin, batzuk libiar judeo-arabierarekin, baina batere ez irakiar judeo-arabierarekin. Agure-atso askok espainiera edo frantsesa du ama hizkuntza. Elebitasun zenbait espainiera, frantses eta hebreeraz. Marokon gehienak zaharrak dira. Belaunaldi gazteagoak frantsesa darabil ama hizkuntza. Beren arabiera marokoar arabierari lotuago dago marokoar judeo-arabierari baino. Mailegu asko espainiera, ladinera eta frantsesetik. Casablancan, komunitate judua ongi hezia dago eta aberatsa da. Eskola judu batzuetan hebreeraz bakarrik irakasten dute. Ikus sarrera nagusia Israelen.
TUNISIA
arabic, judeo-tunisian [AJT] 500 hiztun (1994, H. Mutzafi). Afro-Asiatic, Semitic, Central, South, Arabic. Dialektoak: fes, tunis. Ulergarritasun ertaina judeo-moroccan arabic eta judeo-tripolitanian arabicarekin, baina inor ez judeo-iraqi arabicarekin; 5.000 hitzeko lexiko batean 1950ean hitzak % 79 arabiar jatorrikoak, % 15 erromantzetikoak, % 4,4 hebrear maileguak, % 1,6 besterik (D. Cohen, 1985.254). Judu gehienak Tunisian gaur frantsesa mintzatzen du; antzinatean hebreeraz idatzia. Ikus sarrera nagusia Israelen.
TXEKIAR ERREPUBLIKA
knaanik (canaanic, leshon knaan, judeo-slavic) [CZK]. Indo-European, Slavic, West, Czech-Slocak. Dialektoa: judeo-czeche. Berant Erdi Aroan iraungi zen; ‘knaanic’ izena batez ere judeo czech-ari aplikatzen zaio, baita beste judeo-slavic aldaera batzuei ere. Jewish. Iraungia.
UZBEKISTAN
bukharic (bukharan, judeo-tajik, bokharic, bukharin, bokharan) [BHH] 10.000 hiztun (1995), Uzbekistango hainbat partetan.; kultur zentroa Bokhara (Buchara) da. Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Southwestern, Pesian. Erlazionatua tajiki-persierarekin; baliteke erraz ulertzea tajikiarekin edo farsiarekin; halaber da judeo-persieraren antzekoa; hebrear idazkera. Jewish. Ikus sarrera nagusia Israelen.

judeo-crimean tatar (judeo-crimean turkish, krimchak) [JCT] Uzbekistan (gehienak), Georgia, Kazakhstan. Halaber mintzatua Georgian, Kazakhstan. Altaic, Turkic, Western, Ponto-Caspian. Hiztun banaka batzuk geratzen dira bakarrik (T. Salminen, 1993). Jewish. Iraungitzear.


YEMEN
arabic, judeo-yemeni (judeo-yemeni, yemenite judeo-arabic [JYE] 1.000 hiztun (1995, H. Mutzafi). Afro-Asiatic, Semitic, Central, South, Arabic. Dialektoak: sanHizkuntza / lengua: hebreera / hebrew / hebreo / hébreu.

Hiztunak / hablantes (2001): 6.810.000 (Rafael del Moral).

Herrialdea / país: Israel, Australia, Kanada, Alemania, Palestinian West Bank and Gaza, Panama, Erresuma Batua, AEB.



HISTORIA. Hebreera hizkuntza semitikoa da. Hebreera aipamena israeldarren hizkuntza bezala lehenengoz K.o. II m.an ageri da. Itun Zaharrean “Kanaango hizkuntza” (Isaias) edo “juduen hizkuntza” deitzen zaio. Hebreera kontsidera daiteke israeldarrak Kanaanera iritsi aurretik kanaandarrek mintzatzen zuten hizkuntzaren garapen moduko bat. Israeldarrek aramear dialektoren bat mintzatu bide zuten eta kanaanerak ordezkatu egin zuen. Prozesu honen oinarriak bi hizkuntzen ahaidetasun estuan eta kanaandar zibilizazioaren nagusigoan leudeke. Hainbat mendeetan zehar, Judeako populazioa elebiduna izan zen eta aldi berean baliatzen zen arameeraz nahiz hebreeraz, beti ere eskolan eta sinagogan hebreera bakarrik aplikatuz.

Gaur hebreerari, eta bereziki AEBetan, bere hiztunek ivrit deitzen diote eta hizkuntzalari askok nahiago dute izen hau h. klasikotik bereizteko. Gizadiko hizkuntza zaharrenetakoa da. Bibliako lehen testuak hebreeraz K.a. 1200. urte inguruan leudeke idatziak eta azkenekoak K.a. 200. inguruan, hizkuntzari erabiltzea utzi bide zutenean. Baina hebreerak juduen hizkuntza sakratu bezala iraun zuen, erlijioan erabiltzeko errespetatua eta baita ere eskritura eta lege hizkuntza bezala, eta filosofian eta poesian ere. Berebiziko loraldia ezagutu zuen espainiar jakintsu musulmanen baitan X. eta XI. mendeetan, jartxen testuek ongi adierazten dutenez. Juduen hizkuntza propioak izan dira halaber arameera, grekoa, sefardiera eta yidisa, besteak beste.

XIX. m.aren hondarrean eta XX.aren hastapenetan berriro hizkuntza mintzatutzat hartu zen Errusiako judutar kolonoak Palestinara iritsi zirenean. Israelgo estatua sortu zenean hizkuntza nazional bilakatu zen.

Errenazimenduan, hebreera, grekoa eta latina ziren “Homo trilinguis” harro jartzen zutenak.



HIZKUNTZA. Ezaugarri nagusiak.

Hebreeraren historian 4 periodo bereizten dira: h. biblikoa, h. mišnaikoa, neohebreera eta h. modernoa.



H. biblikoa. Xumetasuna eta arkaismoa ditu ezaugarri nabarmenak. Bere sistema kontsonantikoa kontsonantismo semitiko primitiboaren sinplifikazioa baino ez da. B, g, d, k, p eta t fonemek ahoskera bikoitza dute, batzuetan herskaria eta frikari edo igurzkaria besteetan; belareak gutxi dira, baina mantendu egin dute beren balio klarki berezitua. Bibliako hiztegiak 5.500 hitz ditu 500 erroetan eratuak. Gatibutzaren garaia arte, hebreerak ez zituen atzerriko hitzak ontzat ematen. Hizkuntza semitiko guztiek bezalaxe, bere lexikoa 3 aditz-erro trikontsonantikoen bidez eratzen du lexikoa. 3 kontsonante erradikal hauek dira bakarrak erroari funtsezko esanahia emango diotenak eta bokalizazioak bigarren mailako ñabardurak adieraziko ditu. Semitiko arruntaren deklinabidea, akadieran, ugaritikoan eta gaurko arabiera literalean kontserbatua izanik, hebreeran ia desagertu egin da. Hebreerak 2 jenero ditu izenentzat eta 3 numero: binaka doazen objektuak numero dualari dagozkio. Aditzak 7 era ditu, bakoitza 2 denboradun indikatiboarekin. Hebreerak ez du egintza angelu kronologikoz kontsideratzen (iragana, oraina, etorkizuna), baizik eta hura amaitua (perfektua) edota ez amaitua (inperfektua) izatearen arabera. Hirugarren pertsonetan jenero bakoitzarentzat forma ezberdina du.

Perpausen eraikuntza oro har parataktikoa da. Alfabetoak 22 ikur ditu eta kontsonanteak bakarrik irudikatzen dituzte. Feniziar alfabetoa da Biblosen aldi arkaikoan hartua (alfabeto paleohebraikoa), idazkera karratuak ordezkatu zuena, hau aramear kurtsibatik jasoa. Bokalak askoz ere beranduago hasi ziren anotatzen, K.o. VI eta VII mendeen artean asmaturiko sistemei esker (sistema palestinentse babilonikoa eta tiberientsea). Sistema tiberientsea nagusitu zen.



H. mišnaikoa. H. mišnaikoari poliki-poliki erabilera liturgikoa eta eruditua eman zitzaion esklusiban eta Erdi Aroko hebreerak bereganatu zuen. Hurrengo bereizgarriak ditu h. biblikoarekiko: arameera, greko eta latinetik mailegu gehiago; esanahi berriak edo Biblian agertzen ez direnak azaltzea; izen-forma berriak agertzea; plural maskulinoaren amaiera -in egitea -im egin ordez; forma pausalaren jeneralizazioa; duala gehiago erabiltzea. Aditz intrantsitibo gehienak qal forma galdu egiten du; pu`al delakoak partizipioa mantentzen du era bizi bezala. Inperfektuak erabat galdu zituen pluraleko bigarren eta hirugarren pertsonen forma femeninoak. Partizipioak orainaldi bat eman zuen, erabiliagoa; eraikuntza perifrastikoak era masiboan ugaritu ziren.

Neohebreera. II. mendean hasi eta XIX eta XX mendeak arte iraun zuen. Arabieraren eraginak ezaugarritu zuen. Prosa eta poesiaren hizkerak bereizi egin ziren. Filologoen artean nabarmena da Bibliaren eragina eta filosofoen hizkerarena. Azken honi “itzultzaileen hizkuntza” edo “astronomiarena” deitu zaio. Itzultzaileak behartuak izan ziren izen-forma berriak sortzera, hitz zaharrak esanahi berriarekin erabiltzera, arabierari jarraituz.

XVIII. mendearen amaieran, Alemanian Bibliako hizkuntzaren garbitasuna aurkitu nahi izan zen eta bere baliabide bakarrekin aditzera ematea pentsamenduaren eta bizitza modernoaren nozio guztiak.



H. modernoa. 1948az gero h. modernoa Israelgo Estatuan hizkuntza ofiziala izanik, hainbat joera desberdin adierazten ditu eta luzatu egingo du h. biblikoa h. mišnaiko bihurtzeko bilakaera. b, k, p kontsonanteak dira bakarrak ahoskera bikoitza mantenduko dutenak, herskaria edo igurzkaria. Belareen artean desagertu egin da bereizketa fonetiko guztia, arabieraz mintzatzen diren juduen artean izan ezik. Sintaxiaren ezaugarria izango da menpekoaren erabilera ugaria eta perpaus konplexuak eraikitzea. Beste ezaugarri batzuen bidez, h. modernoa gutxi gora-behera era akabailean h. bibliko bihurtzea izan zen. Hebreera modernoaren ohiko ahoskera judu sefardienarekin bat dator.

Fonetika. A) 22 kontsonante erabiltzen ditu eta balioa alda dezakete puntu bat erantsiz edota desplazatuz. B) Azentua normalean azken silabak hartzen du eta gutxiagotan azken-aurrekoak. Batzuetan idazkeran adierazten da.
Morfosintaxia. A) Artikuluak forma bat bakarra dauka, ha, mugatutzat hartzen dena. B) Arabierak bezala, hebreeraren lexikoa 3 kontsonantedun erroen bidez eratzen da. C) Bi jenero ditu: maskulinoa (plurala -im egiten du) eta femeninoa (plurala -ot egiten du); eta 3 numero (singularra, plurala eta duala). Deklinabide-sistemarik ez duen arren, akusatiboa seinalatzen da. D) Beste hizkuntza semitikoetan bezalaxe, aditzak denbora batzuetan hitzen hasierako bariazioen bidez jokatzen dira eta beste batzuetan azkenekoen bidez. Agintzek aginteran era maskulinoak eta femeninoak dituzte singularreko bigarren pertsonan. E) Perpausaren ohiko ordena Aditza + Subjektua + Osagarriak dira. F) Lehenengo 10 zenbakiak beren oinarrizko eratan hurrengoak dira: akhat (1), shtayim (2), shalosh (3), arba (4), khamesh (5), shesh (6), sheva (7), shmone (8), tesha (9), esser (10).

Idazkera. Hasieratik bertatik idazten da feniziar idazkeran oinarritutako aramear idazkeratik jaso eta oinarri karratua duen alfabeto propio batekin. Ivritak bi aldaki ortografiko erabiltzen ditu: bata kontserbadorea, saxer izenekoa, eta bestea male izenekoa, hemen bokalak ere seinalatzen direlarik.

Hebrear alfabetoak arabiarrarekin kointziditzen du bere idazkeraren norabidean, eskuinetik ezkerrera alegia, eta halaber ia bere hots guztietan, /v/ eta /p/ izan ezik. Bi estilo ditu: karratua, inprentako letrei dagokiena eta bestea eskuzko idazkerari dagokiona. Baina arabiar alfabetoan ez bezala, hitz bateko letrak ez doaz inoiz lotuak ezta eskuzko idazkeran ere. Antzinatean letrek balio numerikoa ere bazuten.





HISTORIA. El hebreo es lengua semítica. Le denominación hebreo referida a la lengua de los israelitas no aparece hasta el s. II d. C. En el A. Testamento se designa con las expresiones “lengua de Canaán” (Isaías) o “lengua judía”. El hebreo puede considerarse como una forma desarrollada de la lengua utilizada por los habitantes de Canaán, con anterioridad a la llegada de los israelitas, que debían utilizar un dialecto arameo que fue suplantado por la lengua del país, el cananeo. Tal proceso se explica por el estrecho parentesco de ambas lenguas y por el nivel superior de la civilización cananea. Durante siglos, la población de Judea fue bilingüe y se sirvió indiferentemente del arameo o del hebreo, reservando el uso exclusivo del hebreo para la escuela y la sinagoga.

Hoy a la lengua hebrea, y en especial en EEUU, sus hablantes llaman ivrit, que es el nombre que prefieren también muchos lingüistas para distinguirlo del h. clásico. Se trata de una de las lenguas más antiguas de la humanidad. Los primeros textos de la Biblia pudieron ser escritos en hebreo hacia el año 1200 a.C. y los últimos alrededor del año 200 a.C., que debió de ser cuando la lengua dejó de ser hablada. Pero el hebreo permaneció como lengua sagrada del pueblo judío, respetada por su uso religioso y también utilizada como lengua de la escritura y de la ley, de la filosofía y la poesía. Tuvo un especial florecimiento entre los eruditos musulmanes españoles durante los siglos X y XI como prueban los textos de las jarchas. Propias de los judíos han sido también lenguas como el arameo, el griego, el español sefardí y el yidis, entre otras.

A finales del s. XIX y principios del XX renace como lengua hablada con la llegada a Palestina de colonos judíos procedentes de Rusia. Con la formación del estado de Israel se convierte en lengua nacional.

En le Renacimiento, el griego, el latín y el hebreo eran las tres lenguas de las que se jactaba el “Homo trilinguis”.


LENGUA. Principales características.

En la historia de la lengua hebrea se distinguen 4 períodos: h. bíblico, h. mišnaico, neohebreo y h. moderno.



H. bíblico. Presenta un notable carácter de simplicidad y arcaísmo. Su sistema consonántico representa una simplificación del consonantismo semítico primitivo. B, g, d, k, p y t tienen una doble pronunciación, unas veces oclusiva y otras fricativa; las guturales son reducidas en número, pero conservan su valor claramente diferenciado. El vocabulario de la Biblia consta de 5.500 vocablos formados sobre unas 500 raíces. Hasta la época de cautividad, el hebreo fue reacio a admitir vocablos extranjeros. Como todas las lenguas semíticas, forma su léxico sobre raíces verbales triconsonánticas. Sólo estas 3 consonantes radicales dan la significación fundamental de la raíz; la vocalización no indica más que sus matices secundarios. La declinación del semítico común, conservada en el acádico, el ugarítico y, actualmente, en el árabe literal, ha desaparecido prácticamente en el hebreo. El h. conoce 2 géneros para los sustantivos y 3 números: los objetos que van por pares pertenecen al número dual. El verbo posee 7 formas, cada una con un indicativo de 2 tiempos. El hebreo no considera la acción bajo el ángulo cronológico (pasado, presente, futuro), sino según que aquella sea acabada (perfecta) o inacabada (imperfecta). En las terceras personas posee una forma diferente para cada género.
La construcción de las frases es generalmente paratáctica. Se escribe con un alfabeto de 22 signos que sólo representan las consonantes. Es el alfabeto fenicio tomado en el período arcaico de Biblos (alfabeto paleohebraico), que fue remplazado por la escritura cuadrada, derivada de una cursiva aramea. Las vocales no serán notadas hasta mucho más tarde, gracias a diversos sistemas inventados entre los ss. VI y VII d. C. (sistema palestinense babilónico y tiberiense). Prevaleció el sistema tiberiense.

H. mišnaico. El h. mišnaico paula-tinamente se fue convirtiendo en lengua de uso exclusivamente litúrgico y erudito que sería incorporada por el h. medieval. Difiere del hebreo bíblico en los rasgos siguientes: mayor número de préstamos del arameo, del griego y del latín; aparición de significados nuevos o desconocidos en la Biblia; aparición de formas nominales nuevas; terminación del plural masculino en -in en lugar de -im; generalización de la forma pausal; uso más abundante del dual. La mayoría de los verbos intransitivos pierden la forma qal; el pu`al sólo conserva el participio como forma viva. El imperfecto pierde por completo las formas femeninas de la segunda y tercera personas del plural. El participio da origen a un presente y es más usado; se multiplican las construcciones perifrásticas.

Neohebreo. Comienza en el s. II y se prolonga hasta los ss. XIX y XX. Se caracteriza por la influencia del árabe. Se distingue la lengua de la prosa y de la poesía. Es perceptible entre los filólogos la influencia de la Biblia y de la lengua de los filósofos.A esta última se le llama la “lengua de los traductores” o de la “astronomía”. Los traductores se vieron obligados a crear nuevas formas nominales, a usar vocablos antiguos con una acepción inédita, siguiendo al árabe.

A fines del s. XVIII, en Alemania se intentó hallar la pureza de la lengua de la Biblia y expresar todas las nociones del pensamiento y de la vida moderna con sus únicos recursos.



H. moderno. El h. moderno convertido desde 1948 en lengua oficial en el Estado de Israel, revela tendencias diversas y prolonga la evolución que había trasformado el h. bíblico en h. mišnaico.Sólo las consonantes b, k, p han conservado la doble pronunciación oclusiva o fricativa. Se ha borrado toda distinción fonética entre las guturales, excepto entre los judíos que tanbién hablan árabe. La sintaxis se caracteriza por un empleo frecuente de la subordinación y de las construcciones de frases complejas. Por otros rasgos, el h. moderno representa un retorno más o menos definitivo al hebreo bíblico. La pronunciación usual del hebreo moderno está acorde con la de los judíos sefardíes.

Fonética. A) Utiliza 22 consonantes que pueden cambiar de valor añadiendo o desplazando un punto. B) El acento recae generalmente en la última sílaba, y menos frecuentemente en la penúltima. A veces se señala en la escritura.

Morfosintaxis. A) Tiene una sola forma para el artículo, ha, considerado como definido. B) Al igual que el árabe, el vocabulario del h. se construye sobre raíces de 3 consonantes. C) Posee 2 géneros: masculino (que forma el plural en -im) y femenino (que forma el plural en -ot); y 3 números (singular, plural y dual). Aunque no tiene un sistema de declinaciones, se señala el acusativo. D) Los verbos se conjugan, como en otras lenguas semíticas, mediante variaciones al principio de las palabras para algunos tiempos y al final para otros. Los verbos en imperativo disponen de formas masculinas y femeninas para la segunda persona del singular. E) El orden habitual de la oración es Verbo + Sujeto + Complementos. F) Los 10 primeros números en sus formas básicas son: akhat (1), shtayim (2), shalosh (3), arba (4), khamesh (5), shesh (6), sheva (7), shmone (8), tesha (9), esser (10).

Escritura. Desde sus orígenes se escribe con un alfabeto propio de base cuadrada que deriva de la escritura aramea, al mismo tiempo basada también en la fenicia. El ivrit utiliza 2 variedades ortográficas: una conservadora, el llamado saxer, y otra llamada male, en la que sí se señalan las vocales.
El alfabeto hebreo coincide con el árabe en la dirección de su escritura, de derecha a izquierda y en casi todos sus sonidos, salvo la /v/ y la /p/. Dispone de 2 estilos: el cuadrado que corresponde a las llamadas letras de imprenta, y otro utilizado para la escritura manuscrita. Pero al contrario que en el árabe, las letras de una palabra nunca van ligadas, ni siquiera en la escritura manuscrita. En la antigüedad las letras tuvieron también asignado un valor numérico.

  1   2


La base de datos está protegida por derechos de autor ©bazica.org 2016
enviar mensaje

    Página principal